Izabela Łęcka bez planów zubożałej rodziny, Ignacy Rzecki bez konieczności dbania o cudze interesy — to literackie warianty, które po 130 latach od premiery «Lalki» Bolesława Prusa proponują Szczepan Twardoch, Sylwia Chutnik i Wojciech Chmielarz. Efektem jest cykl «Nie-Lalka», dostępny od teraz w formie opowiadań i audiobooków.
Projekt zainicjował ING Bank Śląski. Trójka autorów dostała zadanie przywrócenia bohaterom Prusa finansowej niezależności i możliwości życia na własnych zasadach. Zamiast odtwarzać XIX-wieczne realia, pisarze przenieśli postaci w nowe konteksty, w których pieniądze przestają być barierą, a stają się narzędziem wyboru.
W przypadku Izabeli Łęckiej punktem wyjścia jest sytuacja, w której nie musi ona podporządkowywać się planom rodziny. U Prusa jej losy determinowały względy majątkowe i społeczne oczekiwania. W nowym ujęciu bohaterka może samodzielnie decydować o tym, kim chce być i z kim chce wiązać przyszłość. To zabieg, który odwraca logikę pierwowzoru: zamiast biernie czekać na rozwój wypadków, Łęcka staje się podmiotem własnej historii.
Ignacy Rzecki, wierny subiekt i pamiętnikarz, w oryginale poświęca życie pracy na rzecz innych. W opowiadaniu, które powstało w ramach cyklu, nie musi już dbać o cudze interesy. Autorzy sprawdzają, co zrobi człowiek, który nagle odzyskuje czas i środki na realizację własnych pragnień. To pytanie o sens lojalności i o cenę, jaką płaci się za życie w cieniu cudzych oczekiwań.
Trzecia z historii, autorstwa Wojciecha Chmielarza, dopełnia obrazu. Każdy z pisarzy reprezentuje inny styl i inną wrażliwość, dzięki czemu cykl nie jest jednorodną interpretacją, lecz zbiorem niezależnych spojrzeń na ten sam problem. Wspólnym mianownikiem pozostaje pytanie o wolność finansową i jej wpływ na życiowe wybory.
«Nie-Lalka» nie jest klasycznym remakiem ani kontynuacją. To raczej ćwiczenie z alternatywnych scenariuszy, w których znane postaci zostają uwolnione od ograniczeń epoki. Zabieg ten pozwala spojrzeć na «Lalkę» nie tylko jako na powieść o miłości i rozczarowaniu, ale także jako na opowieść o pieniądzach i zależnościach, które kształtują relacje międzyludzkie.
Wszystkie opowiadania są dostępne w wersji tekstowej oraz jako audiobooki. Forma audio może przybliżyć cykl osobom, które na co dzień nie sięgają po książki, a jednocześnie wpisuje się w rosnące znaczenie tego formatu na polskim rynku wydawniczym. Dla ING Banku Śląskiego projekt jest okazją do zaistnienia w przestrzeni kultury w sposób, który nie ogranicza się do reklamy produktu.
Wartość przedsięwzięcia polega na tym, że nie próbuje ono poprawiać Prusa ani udawać, że XIX-wieczne dylematy da się rozwiązać prostym gestem. Zamiast tego pokazuje, co stałoby się z bohaterami, gdyby zniknęły bariery, które w oryginale wydawały się nie do pokonania. Odpowiedź na to pytanie bywa zaskakująca, a czasem niewygodna — co samo w sobie jest ciekawym komentarzem do współczesnych wyobrażeń o niezależności.
Cykl «Nie-Lalka» wpisuje się w szerszy trend sięgania po klasykę w nowych odsłonach. Zamiast kolejnej ekranizacji czy streszczenia, proponuje twórcze rozwinięcie znanego tekstu przez autorów, którzy mają własny, rozpoznawalny głos. Dla czytelników oznacza to okazję do spotkania z bohaterami Prusa w wersji, w której nie są już zakładnikami swojej epoki.
2